بررسی روند گذشته یک متغیر، همواره اطلاعات مفیدی درباره روند آینده آن در اختیار محققین قرار می‌دهد. از این رو بهتر است قبل از ورود به هر بازاری، ابتدا روند تاریخی آن بازار بررسی شود.

بازار طلای ایران بخش‌های مختلفی را در بر می‌گیرد که در این بین می‌توان به انواع سکه‌های بهار آزادی، طلای گرمی و شمش‌های طلا اشاره کرد. سکه‌های بهار آزادی توسط بانک مرکزی منتشر و در اختیار عموم قرار می‌گیرد. این سکه‌ها شامل سکه تمام‌بهار آزادی (طرح جدید)، سکه نیم‌بهار آزادی و سکه ربع‌بهار آزادی است. البته طرح قدیم سکه تمام‌بهار آزادی تا سال 1370 منتشر می‌شده که در سال 1370 و مصادف با دومین سالگرد وفات امام خمینی (ره)،‌ این نوع سکه با طرح جدید آن جایگزین شده است؛ با این حال سکه تمام‌بهار آزادی طرح قدیم نیز همچنان در بازار آزاد معامله می‌شود. شمش‌های طلا نیز از سوی بانک مرکزی به فروش می‌رسد، اما تنها در اختیار سازندگان زیورآلات قرار می‌گیرد و در بازار معامله نمی‌شود. در نهایت طلای گرمی که طبق مطالعات، بخش عمده‌ای از بازار را در اختیار دارد، عمدتاً در بازار زیورآلات مورد استفاده قرار می‌گیرد. همبستگی بین قیمت انواع طلا در بازار ایران بسیار بالاست. محاسبات نگارنده نشان می‌دهد که بین قیمت روزانه طلای گرمی و قیمت روزانه سکه بهار آزادی همبستگی بالغ بر 75 درصد وجود دارد؛ به این معنی که تغییرات قیمت در این دو بازار همسو است. بنابراین نتایج بررسی یکی از این بازارها قابلیت تعمیم به دیگر بازارها را داراست. از این رو در این مقاله تنها روند قیمت سکه بهار آزادی مورد بررسی قرار می‌گیرد. لازم به ذکر است که همبستگی بین قیمت انواع سکه بهار آزادی بیش از 99 درصد است. در نتیجه بررسی یکی از آنها می‌تواند وضعیت بازار را به‌خوبی ترسیم کند.

نمودار 1 روند قیمت سکه بهار آزادی طرح جدید طی سال‌های 1377 تا 1394 را نشان می‌دهد. توجه داشته باشید که قیمت‌ها با استفاده از شاخص قیمت مصرف‌کننده بر اساس سال پایه 1390 حقیقی شده‌اند.

 

منبع: محاسبات نگارنده

همانطور که در این نمودار مشاهده می‌شود، روند قیمت حقیقی سکه بهار آزادی تا اوایل سال 1390 تغییرات اندکی داشته است. به عبارتی تا این سال تغییر قیمت اسمی سکه بهار آزادی تقریبا برابر با نرخ تورم بوده است. یکی از مهمترین دلایل این موضوع، ویژگی پوشش‌دهندگی طلاست. طلا یکی از کالاهایی است که قدرت پوشش‌دهندگی دارایی‌ها را دارد؛ به این معنی که می‌توان با تبدیل دارایی‌ها به طلا از تغییر ارزش آن در بلندمدت جلوگیری کرد. محاسبات نگارنده نشان از وجود همبستگی 92 درصدی بین قیمت اسمی سکه بهار آزادی و شاخص قیمت مصرف‌کننده دارد. به این معنی که در صورت افزایش (یا کاهش) تورم، قیمت سکه بهار آزادی نیز به همان میزان افزایش (یا کاهش) خواهد یافت. بنابراین می‌توان گفت یکی از انگیزه‌های نگهداری سکه بهار آزادی حفظ ارزش پول است.

همانطور که در نمودار 1 نشان داده شده است، بین سال‌های 1390 و 1391 قیمت حقیقی سکه تمام‌بهار آزادی افزایش چشمگیری داشته و به بالاترین مقدار خود طی دوره مورد بررسی رسیده است. بر اساس بررسی‌های نگارنده، عمده‌ترین دلایل این افزایش قیمت، افزایش قیمت دلار، نااطمینانی ناشی از تلاطم در بازارهای مالی و شرایط نابسامان اقتصادی-سیاسی آن دوران بوده است. در این سال‌ها به دنبال تشدید تحریم‌های آمریکا و اتحادیه اروپا،  نرخ ارز با افزایش شدید همراه بود؛ به‌طوری که نرخ ارز در بهمن‌ماه 1391 بیش از سه برابر مقدار آن در مردادماه سال 1390 شد. این موضوع سبب افزایش معادل ریالی قیمت طلای جهانی شده و افزایش قیمت سکه بهار آزادی را در پی داشت. نمودار 2 قیمت دلار و قیمت سکه بهار آزادی را با یکدیگر مقایسه می‌کند. برای مقایسه بهتر، هر دو متغیر بین بازه صفر تا یک نرمال شده‌اند. همانطور که در نمودار 2 مشاهده می‌شود، روند افزایشی قیمت سکه تمام‌بهار آزادی از ابتدای سال 1391 تا اواخر این سال با روند افزایشی نرخ دلار منطبق بوده است. به‌عبارتی می‌توان گفت رفتار قیمت سکه تمام‌بهار آزادی متاثر از رفتار قیمت دلار بوده است.

علاوه بر افزایش قیمت دلار، نوسانات بازارهای مالی و در پی آن ایجاد نااطمینانی از آینده اقتصاد نیز فعالان را به خرید سکه بهار آزادی (به‌عنوان کالایی جهت پوشش ریسک ناشی از تغییر ارزش دارایی‌ها) ترغیب کرد. محاسبات نگارنده نشان می‌دهد که قیمت دلار در سال 1391، بیشترین انحراف معیار را (که معیاری برای اندازه‌گیری تلاطم و ریسک در بازارهای مالی است) طی 20 سال اخیر داشته است. همچنین در سال 1392 شاهد بیشترین انحراف معیار سالانه شاخص بورس بوده‌ایم. در نتیجه به جرات می‌توان گفت طی این سال‌ها بازارهای مالی به شدت متلاطم بوده‌اند.

 

منبع: محاسبات نگارنده