صنعت خودرو، انحصاری یا رقابتی؟

 در مطلب قبل (خودروهای داخلی عمدتاً در چه بازه قیمتی هستند؟) به بررسی اجمالی بازار خودرو ایران و خودروهای موجود در بازه‌های قیمتی پرداختیم. در این مطلب قصد داریم یک قدم جلوتر رفته و به بررسی رقابت یا انحصار بازار خودرو در ایران بپردازیم.

یادآور می‌شویم در مطلب قبل بازار خودرو ایران را به 5 گروه قیمتی تقسیم کردیم که عبارت بودند از:

  • گروه اول: خودروهایی که قیمت آنها کمتر یا مساوی 25 میلیون تومان است
  • گروه دوم: خودروهای بین 26 تا 45 میلیون تومان
  • گروه سوم: خودروهای بین 46 تا 60 میلون تومان
  • گروه چهارم: خودروهای بین 61 تا 75 میلیون تومان
  • گروه پنجم: خودروهایی که قیمت آنها از 76 میلیون تومان به بالاست

 

حال هریک از گروه‌های قیمتی را از نظر رقابت و انحصار بررسی خواهیم کرد. در نهایت نیز یک جمع‌بندی کلی از وضعیت رقابت در صنعت خودرو ایران ارائه خواهد شد. برای این منظور سهم هر یک از گروه‌های قیمتی از محصولات خودروسازان محاسبه و نتایج در جدول 2 ارائه شده است. جدول 1 نیز سهم هر یک از خودروسازان از گروه‌های قیمتی مختلف را نشان می‌دهد.

 جدول 1- دسته‌بندی خودروسازان در گروه‌های قیمتی مختلف (درصد؛ سالانه؛ 1393) دسته‌بندی خودروسازان در گروه‌های قیمتی مختلف

منبع: محاسبات نگارنده؛ وزارت صنعت، معدن و تجارت

 

جدول 2- دسته‌بندی خودروسازان در گروه‌های قیمتی مختلف (درصد؛ سالانه؛ 1393)دسته‌بندی خودروسازان در گروه‌های قیمتی مختلف

منبع: محاسبات نگارنده؛ وزارت صنعت، معدن و تجارت

 

وضعیت رقابت در گروه‌قیمتی اول (تا 25 میلیون تومان)

همان‌طور که در جدول 1 مشاهده می‌شود، در گروه اول بیشترین سهم بازار متعلق به گروه سایپا است. همچنین با توجه به جدول 2 مشاهده می‌شود که 6/94 از محصولات سایپا نیز در گروه اول جای می‌گیرند. بنابراین مشخص است که سایپا هدف‌گذاری خود را بر مشتریان گروه اول قرار داده و در این امر موفق عمل کرده است.

وضعیت رقابت در گروه‌قیمتی دوم (26 تا 45 میلیون تومان)

در گروه دوم نیز شرکت ایران‌خودرو با سهم 8/91 درصدی از تولیدات این گروه، بزرگترین شرکت این گروه محسوب می‌شود. همچنین همان‌گونه که در جدول 2 مشاهده می‌شود، 9/99 درصد از محصولات ایران‌خودرو در این گروه قرار دارند. پس می‌توان گفت که ایران‌خودرو نیز گروه دوم را هدف قرار داده و این شرکت نیز در رسیدن به اهداف خود موفق ظاهر شده است.

وضعیت رقابت در گروه‌قیمتی سوم (46 تا 60 میلیون تومان)

در بررسی گروه سوم نیز این مسئله روشن است. شرکت کرمان موتور با در اختیار داشتن 2/77 درصد از تولیدات گروه قیمتی سوم، بهترین عملکرد را در این گروه داشته است. با نگاهی به عملکرد این شرکت می‌توان دریافت که 2/77 درصد از خودروهای تولیدی این شرکت در گروه سوم جای می‌گیرند. بنابراین می‌توان گفت که هدف‌گذاری شرکت کرمان موتور جذب بازار گروه سوم بوده و به این هدف نیز رسیده است. اما به نظر می‌رسد که خودروسازان راین نیز به جذابیت این بازار پی برده و در تلاش است تا مشتریان این بازار را جذب کند. این خودروساز، تمامی خودروهای خود را در این بازه قیمتی تولید می‌کند. کاملا روشن است که هدف این خودروساز کوچک جذب سهم این گروه است. انتظار می‌رود که در آینده‌ای نزدیک، این شرکت بتواند به یکی از رقبای جدی گروه قیمتی سوم تبدیل شود.

بیشتر بخوانیم: مقایسه خودروسازان ایرانی و خودروسازان آمریکایی

 

وضعیت رقابت در گروه‌قیمتی چهارم (61 تا 75 میلیون تومان)

اما در گروه چهارم داستان متفاوت است. 3/79 درصد از تولیدات گروه چهارم را شرکت مدیران خودرو بر عهده دارد. با این حال، در بررسی شرکت مدیران خودرو می‌توان به این نکته پی برد که تنها 21 درصد از تولیدات این شرکت در گروه چهارم جای دارد. به عبارتی این شرکت توانسته است با بخش کوچکی از تولیدات خود، بخش عمده‌ای از بازار گروه چهارم را جذب کند. این امر، نشان‌دهنده خلا تولید در این بخش است. با این حال، گروه بهمن که 7/64 درصد از محصولات خود را در این گروه قیمتی تولید می‌کند، تنها 7/16 درصد از سهم تولیدی این گروه را در اختیار دارد. البته باید توجه داشت که کل خودروهای تولیدشده در خودروسازی مدیران 6/14 برابر خودروهای تولید شده در گروه بهمن است. اما از آنجا که هدف‌گذاری گروه بهمن جذب بازار گروه چهارم است، انتظار می‌رود گروه بهمن با افزایش محصولات تولیدی خود بتواند در آینده بخش بیشتری از این بازار را در اختیار گیرد.

با نگاهی دقیق‌تر به شرکت مدیران خودرو مشخص می‌شود که این شرکت هدف خود را بازارهای مختلف قرار داده و در گروه‌های یک تا چهار فعالیت می‌کند. اگر بخواهیم کل تولیدات این شرکت را به پنج گروه قیمتی تقسیم کنیم، در می‌یابیم که 8/25 درصد از این تولیدات در گروه اول، 4/49 درصد در گروه دوم، 8/3 در گروه سوم و 21 درصد در گروه چهارم جای دارد. روشن است که تولیدات مدیران خودرو بین گروه اول، دوم و چهارم تقسیم شده‌اند و بخش کوچکی از آن نیز در گروه سوم جای دارد. بنابراین هدف‌گذاری این شرکت بر گروه خاصی متمرکز نمی‌شود و از هر بخش، سهمی را به خود اختصاص داده است.

وضعیت رقابت در گروه‌قیمتی پنجم (از 76 میلیون تومان به بالا)

در گروه پنجم نیز همانند گروه چهارم خلا زیادی وجود دارد. گروه سایپا با عملکرد مناسب در این بخش توانسته 53 درصد از بازار را در اختیار گیرد. اما با نگاهی به هدف‌گذاری این شرکت بزرگ، کاملا روشن است که هدف‌گذاری این شرکت گروه اول است. این شرکت تنها 8/0 درصد از تولیدات خود را در گروه پنجم انجام می‌دهد. همچنین کرمان‌موتور که سهم 6/14 درصدی از تولیدات گروه پنجم را داراست، گروه سوم را هدف‌گذاری کرده و تنها 9/1 درصد از تولیدات خود را به این گروه اختصاص می‌دهد. با نگاهی به سایر شرکت‌ها نیز می‌توان دریافت که هیچ‌یک از شرکت‌های بزرگ حاضر در این گروه قیمتی، این گروه را هدف‌گذاری نکرده‌اند. تنها شرکتی که هدف تولیدات خود را جذب تقاضای این بخش قرار داده، خودروسازی مرتب است که تنها 4/0 درصد از بازار این گروه را در اختیار دارد. این خودروساز تمامی محصولات خود را در این بازه قیمتی تولید می‌کند. اما با بررسی روند این شرکت مشخص می‌شود که این شرکت در سال 1392، تعداد 161 دستگاه تولید کرده و در سال 1393 این رقم به 22 دستگاه کاهش داشته است. شاید این ارقام را بتوان نشانه‌ای از عدم موفقیت این شرکت در نظر گرفت.

یکی از دلایلی که هیچ یک از شرکت‌ها حاضر به سرمایه‌گذاری انبوه در گروه پنجم نشده‌اند، وجود بازار خودروهای وارداتی است. خودروهایی که کیفیتشان بالاست و برندهای معتبر جهان آن را تولید می‌کنند. عمده خودروهایی که به ایران وارد می‌شوند، در گروه پنجم جای دارند و تولیدکنندگان داخلی توان رقابت با آنها را ندارند. بنابراین جذب بازار این گروه دشوار و ورود به این گروه با ریسک بالایی همراه است.

جمع‌بندی

با مباحث مطرح شده به نظر می‌رسد که رقابت در بازار خودرو ایران شکل نگرفته است. سایپا انحصارگر بازار گروه اول، ایران‌خودرو انحصارگر بازار گروه دوم، کرمان‌موتور انحصارگر بازار گروه سوم و مدیران‌خودرو انحصارگر بازار گروه چهارم است. این چهار شرکت، بزرگترین شرکت‌های بازار خودروی ایران هستند. در کنار این چهار شرکت بزرگ، گروه بهمن در بازارهای گروه چهارم و پنج به‌صورت محدود فعالیت می‌کند. همچنین خودروسازان راین در گروه سوم و خودروسازی مرتب در گروه پنجم بخش کوچکی از بازار را در اختیار دارند. در گروه پنجم نیز به دلیل وجود خودروهای وارداتی، فعالیت عمده تولیدی وجود ندارد. زیرا همان‌طور که مشاهده شد سهم تولیدی این گروه تنها 6/0 درصد از کل تولیدات است.